Wat doe je als je vanwege ziekte of handicap langdurig het bed moet houden, en toch graag de krant van de mat pakt of koffie serveert? Of je wilt niet voor ieder glaasje water de zuster bellen? De servicerobot gaat oplossingen bieden.

Zorgrobotica kent vele verschijningsvormen. Er bestaat een belangrijk onderscheid tussen robots ingezet in de cure sector versus robots voor de care. Tot het eerste type robotica behoort bijvoorbeeld de operatierobot of de robot voor logistieke dienstverlening. Care robotica dient voor het verzorgen van personen of voor het realiseren en behouden van zelfstandigheid in het dagelijks leven. In het laatste geval staat de robot ten dienste van het individu om essentiële dagelijkse activiteiten zoals eten, drinken, zelfverzorging of huishoudklusjes mogelijk te maken.

Servicerobot
Rijdt de robot zelf rond, dan spreken we van een servicerobot. Dit type functionele robotica is nog nauwelijks gangbaar. Er is echter een mooi aanbod met een Nederlandse herkomst onderweg: de servicerobot Othello.

Elke week lezen we wel aankondigingen waarin wordt gesteld dat de robots in de zorg er nu echt gaan komen. Als ontwikkelaar en fabrikant van zorgrobotica weet Focal Meditech wel beter: ze zijn er gewoon al en gaan elke dag de poort in en uit. Al vele jaren. Het zijn geen mensachtige robots die allerlei zorgtaken kunnen verlenen, maar robots of robotica die allerlei zorgvragen oplost of de oplossing ondersteunt. Het mag dan vooralsnog een kleine gespecialiseerde markt zijn, in de verstrekking van robots voor personen met ernstige functiebeperkingen neemt Nederland een vooraanstaande plaats in.

Ontwikkelingen
Het begon reeds in de vroege negentiger jaren toen in Nederland de eerste robotmanipulator ontwikkeld werd. De robotmanipulator is een voorziening voor gebruik op een elektrische rolstoel door personen die het ontbreekt aan handfunctie, zoals personen met een ernstige spierziekte of hoge dwarslaesie.

In 2006 werd in Nederland de eerste maaltijdrobot, de MySpoon, geïmporteerd. Geleidelijk kwamen er meer vormen van zorgrobotica voor individueel gebruik op de markt. Een opvallend succesnummer dat reeds honderden gebruikers kent is de oorspronkelijk voor dementerenden ontwikkelde robotzeehond Paro, die communicatie, interactie en alertheid uitlokt. De Nao, een vrolijk ventje dat bijvoorbeeld oefeningen begeleidt, is op diverse plaatsen te vinden.

Robotica kruipt echter ook als een onzichtbare maar heel waardevolle technologie in allerlei geavanceerde hulpmiddelen. Zo brengt Focal sinds kort de ExoArm op de markt, een dynamische armondersteuning op basis van robottechnologie die zich aanpast aan de behoeften van de gebruiker.

Robotmanipulatoren werden door Focal en enkele andere Nederlandse bedrijven reeds vele malen geleverd en op rolstoelen gebouwd. Vele honderden exemplaren bewijzen al vele jaren in Nederland, maar ook daarbuiten, elke dag weer hun diensten. Zij besparen dagelijks gemiddeld één tot twee professionele verzorgers of mantelzorgers, en geven de gebruikers veel autonomie Zij gaan vijf tot zeven jaar mee, en zijn daarbij behoorlijk kosteneffectief.

Autonome robotica
Als gemeld werd de eerste robotmanipulator in de vroege negentiger jaren ontwikkeld. In die tijd was het vanwege de stand van de techniek noodzakelijk om deze op een rolstoel te bevestigen. Op die wijze kon er energie geleverd worden, was bediening mogelijk en had men de robot ter beschikking.

Focal bekroop zo’n vijf jaar geleden echter de gedachte dat er rond de inzet van de robotmanipulator meer mogelijk moest zijn. De technologie voor het autonoom rondrijden van een platform is de laatste jaren fors ontwikkeld, we hebben veel geleerd wat betreft bediening – ook op afstand – en batterij- en sensortechnologie zijn ver gevorderd. Het concept van de servicerobot, een robot met vervoerscapaciteit die autonoom rondrijdt èn op afstand kan manipuleren, was reeds in de industrie reeds bekend.

Een specifieke servicerobot voor gehandicapten en ouderen zou nu ook mogelijk moeten zijn. Een belangrijke gedachte hierachter was, dat rolstoelgebruikers maar een deel van de dag in hun voorziening zitten en vele uren de robot niet ter beschikking hebben. Een servicerobot is er altijd. Hij kan op afstand naar bijvoorbeeld de keuken of de badkamer te sturen om voorwerpen te manipuleren, bijvoorbeeld medicijnen oppakken, en kent een werkblad waarop meerdere en zwaardere voorwerpen getransporteerd kunnen worden.

Othello
Vanuit die gedachte startte Focal in 2012 samen met twee Duitse partners het Project Othello dat zich richtte op het ontwikkelen van een betaalbare servicerobot. Afgelopen zomer werd het project met de presentatie van een werkend prototype afgerond. Focal werkt nu aan het verder evalueren en productie- en marktrijp maken van de Othello servicerobot.

In het project Othello werkte Focal samen met het Duitse instituut Fraunhofer IOSB en met Goetting KG. Beide partners hebben veel ervaring opgedaan in de Duitse industrie, bijvoorbeeld de automobielindustrie of de mijnbouwsector.

Inbreng van Focal
De taak van Focal was de ontwikkeling van een specifieke robotarm, alsmede de integratie van alle systeemcomponenten en het gebruikersinterface. Voor deze zaken kon Focal putten uit haar jarenlange ervaring me al bestaande vormen van robotica en hulpmiddelen. Het programma van eisen was kort en helder: nieuwe zorgafhankelijkheid is niet gewenst, boven alles dient de gebruiker ‘in control’ te zijn. Tot stand diende te komen een robuuste servicerobot met hoge functionaliteit die ook optimaal betaalbaar is. Betaalbaar mag hier opgevat worden als: niet duurder dan de huidige robotmanipulator. Betaalbaarheid werd als een belangrijk ontwerpcriterium gehanteerd. Hierdoor moet de eerste marktrijpe servicerobot – er zijn reeds vele exemplaren binnen academische centra ontwikkeld maar deze brachten het nooit tot het productstadium- vanuit sociale verzekeringsstelsels voor vergoeding in aanmerking kunnen komen.

Ontwikkelen voor de gebruikers
Het ontwikkelproces van Othello werd begeleid door het nodige markt- en gebruiksonderzoek. Geleerd werd dat de gebruikersgroepen divers en omvangrijk zijn. Denk bijvoorbeeld ook aan personen die langdurig ziek zijn, aan personen die nog wel binnenshuis lopen maar moeizaam opstaan of een gebruikers met een heel beperkte energie. Vanwege maatvoering en eenvoud van bediening is inzet zowel thuis als in zorginstellingen mogelijk. Eerste evaluaties laten zien dat de ontwerpdoelen zeker zijn gehaald. Het ontwikkelproces van Othello verliep harmonieus en voorspoedig.

Het werkende prototype werd gepresenteerd op de beurs Automatica te München. Daadwerkelijke beschikbaarheid mag binnen circa twee jaar verwacht worden.

Haalbaarheid
De ontwikkeling van servicerobots voor inzet in de gezondheidszorg is nu technisch en functioneel haalbaar. Er werd reeds in diverse projecten en landen ontwikkelwerk gedaan. Zij bereikten echter nooit de markt en zouden in hun eerdere verschijningsvormen beperkt functioneel, volumineus en duur zijn. In het project Othello is nu een effectieve servicerobot tot stand gekomen. Focal Meditech zet actief in op dergelijke ontwikkelingen in de zorg en is onder andere lid van het samenwerkingsverband LEO, Center for Service) Robotics in Nederland.

Tekst: Dick van der Pijl

Bron: FMT Gezondheidszorg (editie 10/2016