Licht is in het verleden lange tijd vaak uitsluitend ingezet als middel om puur functionele verlichting te maken in gebouwen. Licht dat erop gericht is een taakgebied te verlichten of in basisverlichting in gangen voorziet. Het resultaat is dat veel oudere gebouwen, waaronder veel ziekenhuizen, sober en doelmatig verlicht zijn. Vanuit efficiëntie werd vaak gekozen voor diffuse lichtbronnen met zo min mogelijk verschillende typen armaturen. Zoveel mogelijk dezelfde lichtbronnen maakte vervanging voor de technische dienst bovendien zo makkelijk mogelijk. Kenmerkend was het bedwandarmatuur dat algemeen, onderzoeks- en leeslicht combineerde en inmiddels een synoniem is voor de typische ziekenhuisuitstraling.

 

Behalve dat dit een weinig aantrekkelijke situatie creëerde, ging de verlichting ook geen enkele relatie aan met de architectuur of ruimtelijke indeling van een ziekenhuis aan. Elke gang zag er hetzelfde uit en overdag of avond, de entreehal gaf geen warm welkom.

Concurrentie
Nu ook in de zorgsector de concurrentiepositie van ziekenhuizen belangrijk is, veranderen de ontwerpen van de gebouwen en het interieur. Ziekenhuizen spiegelen zich meer aan hotels qua uitstraling , o.a. door de eenpersoonskamers.  Ook de verlichting past zich aan; er wordt meer met warmer licht gewerkt en er komt meer accentverlichting in publieke gebieden.

De laatste tijd is er steeds meer aandacht voor comfort in het algemeen en voor de patiënten en het personeel in ziekenhuizen. Dit vergroot de behoefte om met licht een prettige omgeving te creëren en biedt kansen om ook de oriëntatie in het gebouw te versterken. Licht wordt een ontwerptool die als sfeermaker ingezet wordt en daarbij een grotere invloed heeft dan vaak wordt gedacht. En met LED is lichtbronvervanging ook verleden tijd, dus differentiatie in lichtkleur is vanuit onderhoudsoogpunt geen probleem meer. De lichtontwerper krijgt meer vrijheid om een lichtontwerp op maat te maken en dit volledig af te stemmen op het gebouw en zijn gebruikers en bezoekers.

Hotelkamers
Een goed voorbeeld van deze ontwikkeling is de beddenkamer die tegenwoordig vaak meer als hotelkamer wordt vormgegeven dan als verblijfsplek voor patiënten. Privacy, controle en een prettige omgeving zijn alle zaken die hier een steeds belangrijkere rol spelen. Het traditionele bedwandarmatuur (met verlichting en medische aansluitingen gecombineerd) past steeds minder in dit plaatje. Bij recente ontwerpen voor beddenkamers neemt het aantal lichtpunten toe. In navolging op de hotelsector komt er steeds vaker plaats voor een losse, richtbare leeslamp, sfeervolle kamerverlichting en accentverlichting in een kast of opbergnisje. En allemaal bedienbaar door de patiënt zelf. Eigenlijk zoals thuis.

Publieke gebieden
Gangen vormen het netwerk voor patiënten en bezoekers en logistieke zaken. Om hier de ‘natural wayfinding’ te bevorderen is het zaak hiërarchie aan te brengen. Binnen de lichtoplossing, typologie of lichtkleur is een subtiel onderscheid aan te brengen dat mensen op een natuurlijke manier leidt en tevens een punt van herkenning kan geven bij de route naar de uitgang. Het menselijk oog gaat bovendien automatisch af op heldere elementen waardoor een raam of daglichtstrook aan het eind van de gang goed kan helpen voor de herkenning.

Wachtgebieden grenzen vaak aan de gangen. Deze hebben een andere functie, waardoor ook het licht hier anders mag zijn. Patiënten moeten in staat zijn wat te lezen, maar zitten zelden graag in de spotlight. Het toepassen van decoratieve verlichting en het aanlichten van de wanden schept een prettige, geborgen ambiance, vergelijkbaar met een hotellobby. Dit onderscheid met de gangzone trek de twee gebieden, met elk hun eigen functie, los van elkaar.

Bij de hoofdentree speelt licht een dubbele rol. Vanaf buiten is het een baken dat al vanaf ver herkenbaar moet zijn. Behalve de architectuur kan licht hier ook aan bijdragen door binnen en buiten in elkaar te laten overlopen door ook goed licht te maken direct voor de entree. Het verkleinen van deze overgang werkt, zeker in de avond situatie, zeer uitnodigend.

Eenmaal binnen oriënteren de patiënten en bezoekers zich. De informatiebalie, de toiletten en de route naar de afdelingen zijn zaken die direct goed vindbaar en dus zichtbaar moeten zijn.

Behandelen en bespreken
Vaak wordt onderzoek gecombineerd met een gesprek met de patiënt. Twee zaken met elk hun eigen lichtbehoefte. Onderzoek vereist helder, schaduwvrij licht. Juist het type licht dat bij een gesprek niet gewenst is. Hier is sfeervoller, warmer licht gewenst bij voorkeur deels vanuit een decoratief armatuur. Het combineren van beide in elke aan aparte dimbare groep is ons inziens een goede oplossing voor SO-kamers.

Techniek
LED heeft zich de afgelopen snel ontwikkeld. Momenteel kan het zich goed meten met de traditionele lichtbronnen op basis van kwaliteit en prijs. Het vervallen van de noodzaak van het vervangen van lichtbronnen laat de balans doorslaan naar LED. Dit verstoorde immers het primaire zorgproces. Behalve deze, vooral economische voordelen, is er nog een aantal ontwikkelingen die interessant zijn voor de gezondheidzorgsector.

LED is als lichtbron behalve in een vaste kleur ook verkrijgbaar in een variabele wittint. Hiermee is de lichtkleur instelbaar tegen relatief weinig meerkosten,. Dit biedt de mogelijkheid om het daglicht te volgen qua lichtkleur en zo patiënten die weinig buiten komen zo te ondersteunen in het bioritme. Inmiddels is algemeen bekend dat dit bij dementerende ouderen het dag en nachtritme, en daarmee de slaap, positief beïnvloedt.

Een andere toepassing is het multifunctioneel maken van onderzoekkamers. Recent hebben wij op een afdeling met een aantal dermatologiekamers de verlichting instelbaar geadviseerd. Hiermee zijn deze onderzoekskamers als gewone onderzoekkamer inzetbaar, maar ook voor dermatologie, omdat de verlichting met een druk op de knop aangepast kan worden naar een lichtkleur die het daglicht benadert.

Sensoren
Tot slot is er enorme opkomst van sensoren in de gebouwde omgeving. Deze worden steeds vaker gecombineerd in armaturen. Op deze manier ontstaat er een mooie dekking door het gebouw en kan de aansturing van de armaturen direct door dit netwerk worden overgenomen. Behalve een kostenbesparing levert dit ook een schat aan informatie op over het gebruik van ruimten. Bovendien is het netwerk van sensoren inzetbaar voor ‘indoor positioning’. Dure medische apparatuur kan worden voorzien van een ‘tag’ waardoor deze altijd te traceren is. Deze ontwikkeling gaat een stap verder dan licht maar raakt wel aan het lichtontwerp vanwege de integratie in de armaturen en het is dus ook deels de taak van de lichtontwerper dit mee te nemen in het ontwerp.

 

Tekst: Mathijs Sommeijer, adviseur licht bij Deerns

Bron: FMT Gezondheidszorg