Het ontwerpen van een interieur voor een verpleeghuis met bewoners met dementie is geen sinecure. Verschillende doelgroepen moeten tegelijk bediend worden en er zijn veel aandachtspunten en valkuilen. Met deze whitepaper wil Forbo Flooring u inzicht geven in het ontwerpen voor dementerenden. Daarnaast bekijken we hoe je komt tot de keuze van de juiste vloer. 

 We putten hierbij uit het onderzoek ‘Art and Science of Dementia Care (van de zorginstelling Cordaan en het Stimuleringsfonds Creative Industry, met hulp van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen), het boek ‘Het Verpleeghuis van de toekomst is (een) thuis’ (Springer Media, met medewerking van vele experts), informatie van het Kenniscentrum Wonen en Zorg en Forbo Floorings eigen jarenlange ervaring met dit onderwerp. Aan zowel het onderzoek als aan het boek werkten deskundigen van Forbo mee.

Laten we beginnen met ‘Art and Science of Dementia Care’, dat gericht was op het verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving van mensen die lijden aan dementie met een focus op verpleeghuizen. Het onderzoek bestond uit een ontwerplaboratorium (opgezet en begeleid door de architecten Caro van Dijk en Henri Snel, experts in het ontwerpen van zorginstellingen), en een samenwerking van wetenschappers, ontwerpers, zorgdeskundigen en toeleveranciers in verschillende multidisciplinaire teams. Naast het verzamelen en analyseren van informatie en het schrijven van een manifest heeft deze werkgroep ook betaalbare kleinschalige, praktische toepassingen en prototypes ontworpen en getest.

Met iemand die dementeert en gast is in een verpleeghuis met een PG-afdeling (PG staat voor psycho-geriatrie, red.) als ijkpunt, richtte de werkgroep zich in haar onderzoek op het formuleren van ideeën voor een ideaal zorgcentrum en haar omgeving. Daarvoor werden de mogelijke interacties tussen de gasten, de andere gebruikers, het gebouw en haar omgeving aandachtig bestudeerd. Van daaruit kwam het multidisciplinaire team tot vijf kernwaarden, te weten identiteit, verbinding, contact, activering en comfort, waarbij verbinding het toverwoord is omdat het zorgt dat veel van de andere kernwaarden tot leven komen.

Verbinding
Verbind het verpleeghuis bijvoorbeeld met haar omgeving. Dit verhoogt niet alleen het welzijn van de bewoner, maar het zal daarnaast zorgen voor acceptatie en engagement vanuit de maatschappij. Een zachte institutionele sfeer in een gemakkelijk toegankelijk, aantrekkelijk en transparant gebouw zal bovendien een uitnodigend effect op de omgeving hebben. Breng de buitenwereld binnen en accommodeer mogelijkheden voor sociale interactie. Denk aan semiopenbare ruimtes waar buurtactiviteiten kunnen plaatsvinden. Dit bevordert een natuurlijke verbinding tussen de instelling en haar omgeving. In de toekomst zullen verpleeghuizen – zo meent de werkgroep – steeds vaker geïntegreerd worden in een dorp of wijk en dat biedt vrijheid, veiligheid en respect. Daarnaast zullen zorgcentra steeds vaker mensen huisvesten die (nog) geen zorg nodig hebben.

Ook de verbinding van de gebruikers van het gebouw met het verpleeghuis waarin ze leven, werken of op bezoek komen, is belangrijk en zal het welzijn van de bewoner verhogen. Creëer dus een omgeving die comfort biedt aan alle gebruikers en maak het een aantrekkelijke omgeving voor wonen, werken en bezoeken. Op het gebied van het ontwerp betekent dit het creëren van een zowel functionele als esthetische omgeving die rekening houdt met de behoeften van alle gebruikers met vaak hele andere achtergronden. Creëer een sfeer die de buurt uitnodigt, de bezoeker verleidt te blijven en die privacy biedt aan de bewoner en zijn of haar bezoek. Het ontwerp kan verder dienen als bevestiging en troost voor de patiënt, en is idealiter aangenaam voor de verzorger om in te werken. Maak een ontwerp dat verwijst naar het verleden in plaats van nabootsing, tijdloos is in plaats van nostalgisch en zijn basis vindt in de kracht van ontwerpklassiekers.

Een derde verbinding die gemaakt zou moeten worden, is die tussen de bewoner en haar of zijn omgeving. Semipublieke ruimten verminderen het idee opgesloten te zijn, voorkomen een snellere achteruitgang dan noodzakelijk en stimuleren de onderzoekende geest van de patiënten. Maak van het gebouw een belevenis in de vorm van een soort van veilig avontuur, door het werken met een duidelijke routing met bezienswaardigheden en andere zintuigelijke ervaringen op bijvoorbeeld de gang.

Het interieur
Het mag inmiddels duidelijk zijn dat een verpleeghuis zowel woon- als werkomgeving is en dient als bezoekerscentrum. Het interieur moet die verschillende gebruikersprofielen faciliteren. Een omgeving dus welke voor alle gebruikers zowel gebruiksvriendelijk als visueel aantrekkelijk is, waarbij ontworpen zou moeten worden vanuit een totaalbeeld en één ontwerptaal zonder de behoefte van het individu uit het oog te verliezen. We bekijken de behoeften van de gebruikers hieronder van nabij.

Vanuit het perspectief van de bewoner is er behoefte aan een behagelijke omgeving, met ruimtelijk comfort, die vertrouwd is en veilig, met een goede akoestiek, met bewegingsvrijheid en met voldoende mogelijkheden tot sociale interactie. Daarnaast zijn sensorisch prettige prikkels belangrijk en individuele oplossingen waar nodig. Maak een ‘leesbare’ omgeving die het makkelijk maakt om je weg te vinden. Dat faciliteert mobiliteit.

Voor de zorgmedewerkers moet de instelling een prettige werkomgeving zijn die hygiënisch is, gemakkelijk te onderhouden, veilig, efficiënt en met overzichtelijke ruimtes en waarbij de focus ligt op het welzijn van de patiënt.

Ook voor de bezoeker gaan veel van dit soort waarden op zoals veiligheid, hygiëne, kwaliteit en focus op het welzijn van de patiënt. Daarnaast moet de omgeving aantrekkelijk zijn, en privacy en comfort bieden.

De eigen kamer
Tot slot van dit eerste gedeelte van de whitepaper een paar woorden over de eigen kamer van de bewoners. Die eigen ruimte is als een veilige beschermende cocon. Rondom het bed en in de kamer kan er van alles gedaan worden om het cognitieve proces op gang houden. Zo kun je de zintuigen stimuleren met gebruik van materiaal, geluid, geur of beeld. Misschien kan de identiteit en het levensverhaal van de bewoner ook zichtbaarder worden gemaakt middels het interieur. Dit dient niet alleen als visueel herkenningspunt voor de bewoner zelf, maar stimuleert ook contact en interactie met de verzorgers en bezoekers. Zorg vandaar uit geleidelijk voor een overgang naar meer open publiekere ruimtes. Voorzie bijvoorbeeld in zachte transities naar gedeelten in het verpleeghuis met veel daglicht. Probeer zo bewoners te bewegen zich te verbinden met de buitenwereld.

De juiste vloer
Het bovenstaande geeft allerlei aanknopingspunten voor de vloer en hoe die eruit zou moeten zien. Daarnaast is het interessant om te kijken naar de kwaliteiten en eigenschappen van de vloerbedekking. Hoe kom je op dat vlak tot de keuze van de juiste vloer?

Zoals in het eerste gedeelte van deze whitepaper al beschreven, is er een trend gaande om een verpleeghuis zo huiselijk mogelijk te maken. Dit komt duidelijk tot uiting in de hang naar kleinschalige woonvormen. Lange, onpersoonlijke gangen zijn uit en er worden woongroepen ontworpen waar bewoners onder begeleiding zelf koken en wassen. Die trend zet zich ook door in de manier waarop het interieur wordt vormgegeven. De bewoners mogen steeds vaker hun eigen meubels meenemen. Natuurlijk willen we in die omgeving geen ongezellig ‘zeil’ meer op de vloer.

De vloerbedekking heeft naast de sfeer grote invloed op een heleboel andere aspecten en kan zelfs het primaire zorgproces ondersteunen of verstoren. Een verpleeghuis verschilt namelijk op een aantal belangrijke punten van een woonhuis omdat het naast een woon- ook een werkomgeving is. Bovendien worden er door het intensieve gebruik veel hogere eisen gesteld aan de toegepaste materialen.

Er is niet een specifieke vloerafwerking die de perfecte oplossing biedt omdat er binnen een verpleeghuis niet alleen verschillende doelgroepen wonen maar ook omdat verschillende ruimtes een uiteenlopend gebruik hebben. Daarnaast heeft elke organisatie haar eigen strategische doelen en een eigen signatuur die van invloed kunnen zijn op de keuze.

Om tot een goede keuze voor de vloer te komen, noemen we hieronder een aantal aspecten die belangrijk zijn om mee te nemen in de overweging. Sommige van deze aspecten kunnen met elkaar conflicteren.

Schoonmaak
De schoonmaak en het onderhoud van vloeren zijn een belangrijke kostenpost binnen een gebouw. Dit komt niet alleen doordat ze een groot oppervlak bestrijken maar ook omdat ze waarschijnlijk het meest intensief gebruikte deel zijn binnen het interieur. Daarnaast kan onderhoud het primaire zorgproces verstoren omdat daardoor bepaalde ruimtes tijdelijk niet gebruikt kunnen worden. De meeste vloeren zijn eenvoudig schoon te maken, maar het verdient aanbeveling om zo veel mogelijk informatie in te winnen bij zowel fabrikant als schoonmaakbedrijf om een goed beeld te krijgen van de kosten en de belasting.

Binnen een verpleeghuis is vaak veel rollend verkeer. Dit gaat van rollators tot tilliften en bedden. Er zit aardig wat verschil in de rolweerstand van vloeren waarbij vlakke vloeren vanzelfsprekend minder weerstand bieden dan textiele vloeren. Vlakke vloeren onderling verschillen hierin echter ook. Zo veren akoestische vloeren wat meer waardoor ze een grotere weerstand geven.

De zorg voor het milieu is binnen veel organisaties inmiddels een belangrijk gegeven. Om de milieubelasting van verschillende vloerafwerkingen objectief te vergelijken, wordt steeds vaker met een EPD (Environmental Product Declaration) gewerkt. Hierin wordt door een onafhankelijke partij de milieu-impact van een product over zijn gehele levenscyclus bepaald. Hiermee kunt u ook gemakkelijk verschillende vloersoorten en fabrikanten vergelijken.

Kleur
Ook voor de juiste kleurkeuze van de vloer bieden we u hieronder een aantal praktische handvatten: kies niet voor een te lichte of te donkere kleur, zowel vanuit praktisch oogpunt (schoonmaakkosten), maar ook wegens de mogelijke visuele beperking van bewoners. De lichtreflectiewaarde, ook wel LRV (Light Reflection Value) genoemd, geeft aan hoeveel licht een vloerbedekking weerkaatst. Daarnaast is ook het kleurcontrast van belang, waarbij aan de ene kant te grote contrasten in de vloer vermeden moeten worden, maar waarbij wel voldoende contrast met de muren wenselijk is. Tenslotte is het dessin van invloed. Te effen is vanuit praktisch oogpunt niet aan te bevelen, te druk kan verwarrend werken.

Geluid heeft grote impact op het welbevinden van bewoners. Hierbij is met name geluidsabsorptie en nagalm van groot belang. Vooral textiele vloerbedekkingen scoren op dit gebied erg goed. Door het onafhankelijke adviesbureau Peutz is onderzoek gedaan naar de akoestische kwaliteit van verschillende vloerafwerkingen. U kunt de resultaten opvragen bij Forbo Flooring, maar sommige vloeren resulteren in een geluidsreductie van wel 28dB.

Vaak zijn bewoners van een verpleeghuis minder mobiel. Daarom moet om vanzelfsprekende redenen een goed evenwicht gevonden worden tussen glad en stroef. De stroefheid van een vlakke vloer wordt uitgedrukt met een R-waarde waarbij het beste een vloer gekozen kan worden met de waardes R9 of R10. Dat voorkomt uitglijden. Voor vochtige ruimtes dient een echte antislipvloer gebruikt te worden met een minimale antislipwaarde van R10. Zorg ook voor een schoonloopmat bij de entree want die houdt tot wel 94 procent van het vocht en vuil buiten.

Vlekbestendigheid
In verpleeghuizen kan met name urine een probleem vormen. De bestendigheid tegen dit soort vlekken verschilt van vloer tot vloer. In ruimtes waar dit een veelvoorkomend fenomeen is, kan beter een waterdichte vloer worden toegepast. Tegels met voeg of stroken zijn minder geschikt. Daarnaast is een pvc-vloer goed bestand tegen de chemicaliën (medicijnen) in urine bij langdurige inwerking. Urine zorgt ook voor geuroverlast. Houd hier goed rekening mee bij het ontwerp en besteed extra aandacht aan schoonmaak en onderhoud.

Volgens IBMZ (Incidentbeheersing Management Zorginstellingen) waren er de laatste jaren meer binnenbranden dan ooit in zorggebouwen. Aangezien evacuatie altijd plaatsvindt over de vloer, is het raadzaam om de brandveiligheid van vloeren te checken. Over het algemeen voldoet de brandklasse Cfl S1, echter voor vluchtwegen (in-en uitgangen) is de hogere brandklasse Bfl S1 aan te bevelen.

Collectie
Forbo Flooring heeft speciaal voor verpleeghuizen waar mensen met dementie te gast zijn een collectie samengesteld. De vloeroplossingen in deze collectie moeten bijdragen aan een veilige, vertrouwde en aangename ruimte en sfeer. Voor veel meer info zie http://www.forbo.com/flooring/nl-nl/segmenten/ontwerpen-voor-dementie/pnjgay.

Bron: Forbo Flooring