Sinds februari 2015 zijn studenten van Fontys actief in het Living Lab bij het verpleeghuis Vonderhof van Vitalis WoonZorg Groep in Eindhoven. In dit Living Lab, dat een samenwerkingsverband is tussen Vitalis, Fontys Hogescholen en diverse bedrijven, wordt gewerkt aan technologische en sociale innovatie. Dit artikel beschrijft een van de projecten die in 2015 zijn uitgevoerd door een stagiaire met een achtergrond in de gezondheidszorgtechnologie in samenwerking met wissner-bosserhoff. Het project richtte zich op een speciale doelgroep: bedlegerige verpleeghuisbewoners.

In 1995 was 4,6 % van de verzorgingshuisbewoners bedlegerig. In 2001 was dat 5,7. Wanneer deze lijn doorgetrokken wordt, zou dit betekenen dat momenteel ongeveer 8,2% van alle verzorgingshuisbewoners bedlegerig is (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2007). Uit een van de weinige onderzoeken dat is uitgevoerd, is gebleken dat de kwaliteit van leven van bedlegerige personen een stuk lager is dan van personen die niet bedlegerig zijn. De groep bedlegerige personen scoort zelfs het laagst op de kwaliteit van leven (Arslantas et al., 2009). Dit artikel beantwoord daarom de vraag: `Hoe kan de kwaliteit van leven van bedlegerige verpleeghuisbewoners verbeterd worden door het inzetten van technische hulpmiddelen aan en rondom het bed?

Bedgebonden, wat is dit?
Het begrip bedgebonden, of het synoniem bedlegerig, is geen vastomlijnd begrip en kent geen heldere definitie. Zo is het begrip bedgebonden of bedlegerig niet terug te vinden in de verpleeghuisboeken. Na het doen van een literatuurstudie is de volgende definitie op gesteld: iemand is bedgebonden, wanneer een persoon tussen de twaalf en vierentwintig uur per dag op bed ligt en niet in staat is zelfstandig zijn of haar bed te verlaten als gevolg van een ziekte of beperking.

Ervaren kwaliteit van leven
Kwaliteit van leven is onder te verdelen in drie domeinen:

  • Mentaal welzijn,
  • Sociaal welzijn en
  • Lichamelijk welzijn.

Alle respondenten in deze studie hadden een verlaagde kwaliteit van leven, dit is gebleken uit de afgenomen vragenlijst SF12.

Op het gebied van lichamelijk welzijn scoren de respondenten het laagst, dat aangeeft dat de bewoners erg afhankelijk zijn. Dit vinden ze vervelend waardoor ze vervolgens ook slecht scoren op het gebied van het mentale welzijn. Daarnaast speelt het sociale welzijn een grote rol. Er een duidelijke samenhang tussen het mentale welzijn en het sociale welzijn. De bewoners met de meeste sociale contacten hebben een beter mentaal welzijn. De ervaren afhankelijkheid en de sociale contacten spelen allebei een grote rol s bij de ervaren kwaliteit van leven van de bedlegerige verpleeghuisbewoners.

Afhankelijkheid
De ervaren afhankelijkheid speelt een grote rol bij de kwaliteit van leven van de bedlegerige verpleeghuisbewoners. Hoe afhankelijker een respondent zich voelde des te lager de ervaren kwaliteit van leven van deze bewoner was. De respondent die zich het afhankelijkst voelde scoorde het laagst bij de ervaren kwaliteit van leven. De bedlegerige verpleeghuisbewoners gaven aan dat zij het lastig vonden om zorgprofessionals op te roepen omdat ze het liefst zo veel mogelijk zelf willen doen. Ze willen niet afhankelijk zijn. Dit lijkt in groot contrast te staan met de afhankelijkheid die anderen hen toekennen. Ook zijn ze bang dat wanneer ze op de bel of het alarm drukken dit niet serieus wordt genomen, dit omdat het soms wel een half uur duurt voordat er een zorgprofessional komt nadat men gebeld heeft. Daarom is men terughoudend met alarmeren.

Sociale contacten
Ook het hebben van sociale contacten speelt een grote rol bij de kwaliteit van leven van de bedlegerige verpleeghuisbewoners. Hoe minder sociale contacten een bewoner had hoe lager de ervaren kwaliteit van leven van deze bewoner was. De cliënt met de meeste sociale contacten scoorde het hoogst op de ervaren kwaliteit van leven. De bewoners geven aan weinig contacten te hebben met medebewoners, ze willen graag meer contact met hen. Daarnaast kijken de respondenten ernaar uit als er bezoek komt.

Verbeteren kwaliteit van leven: sociaal en technisch mogelijk
De kwaliteit van leven van de bedlegerige verpleeghuisbewoners kan mogelijk verbeterd worden door het stimuleren van het hebben van sociale contacten met zowel familie, vrienden als medebewoners. Daarnaast kan de kwaliteit van leven mogelijk verbeterd worden door het verminderen van de afhankelijkheid.

Eetmomenten
Binnen de opgestelde definitie van het begrip bedlegerigheid vallen ook bewoners die nog wel gezamenlijk aan tafel kunnen eten. Zij zitten dan in een rolstoel. Voor deze respondenten kan het volgende advies uitgevoerd worden. De respondenten worden meestal op een vaste plaats aan tafel gezet tijdens het eten, vaak uit routine. Wanneer de respondenten zelf mogen kiezen waar ze gaan zitten, kunnen ze naast iemand gaan zitten met wie ze graag een praatje maken. Op deze manier kunnen de sociale contacten met de medebewoners toenemen.

Aansturing van het bed
Op het gebied van technische ondersteuning zijn er diverse oplossingen denkbaar. Drie van de bewoners geven aan dat ze het bed graag zelf willen kunnen instellen. Dat is echter lastig omdat de bediening van het bed vaak onduidelijk is. Het gevolg hiervan is dat ze alsnog moeten bellen of alarmeren voor hulp. Men zou graag aan het begin van de opname uitleg krijgen over de werking van het controlepaneel. Een van de mannelijke deelnemers aan het onderzoek vindt het snoer vervelend, omdat het de afstandsbediening zwaarder maakt. Tot slot zou meneer graag ingebouwde verlichting in het bed willen, zodat hij ’s nachts makkelijk iets kan vinden.

Zes van de respondenten zijn tevreden met de locatie van het bed. De respondent die hier niet tevreden over is geeft aan dat hij graag in zijn rolstoel voor het raam zit. Dit is nu niet mogelijk omdat het bed daar staat.

Alle zeven respondenten zijn tevreden met de instellingen van het bed, ook al vinden zij zelf de bediening moeilijk. Zes van de respondenten hebben bedhekken. Zij vinden het allemaal prima als deze omhoog zijn omdat het hen een veilig gevoel geeft.

Aansturing van de omgeving vanuit bed
De bewoners geven aan dat ze de verlichting in de kamer, de gordijnen en het raam graag zelf willen bedienen, waar mogelijk met een stabiele afstandsbediening die niet van het bed kan glijden. Ook is er een bewoner die klachten heeft over de temperatuursinstellingen van de kamer en de hoeveelheid lucht die wordt ingeblazen in de ruimte. Dit zijn wensen op het gebied van domotica die vanuit bed aan te sturen zouden moeten kunnen zijn. Daarnaast kan ook de bediening van het bed hieraan toegevoegd worden. Een oplossing in de vorm van een aanraakscherm of tablet is hierbij mogelijk. Doormiddel van een tablet kunnen ook de sociale contacten toenemen en de afhankelijkheid afnemen. Via de tablet kunnen de respondenten contact hebben met familie en medebewoners, bijvoorbeeld door een Skype-achtige functionaliteit. Er kan dan gebruik worden gemaakt van grote en duidelijke knoppen. De onzekerheid ten aanzien van de afhankelijkheid kan mogelijk verbeterd worden met een aparte WC-knop indien men naar het toilet toe wil gaan. De respondenten zullen hierdoor eerder op de knop durven drukken, dit omdat de verpleging en verzorging dan weet dat er een specifieke zorgvraag is.

Matras, lakens en kussens
Een aantal bewoners heeft een luchtmatras en dit matras wordt gewaardeerd. Sommigen willen niet in een ziekenhuis worden opgenomen als een dergelijk matras daar niet aanwezig zou zijn. Luchtmatrassen zijn niet altijd via een domoticasysteem aanstuurbaar, zowel voor bewoners als zorgprofessionals. In de toekomst is hier een verdere integratie te verwachten. Een aantal bewoners geeft aan voldoende te hebben aan een ergonomisch schuimmatras, waarbij eigen lakens worden genoemd als iets dat bewoners graag hebben. Lakens met rafels geeft een aantal bewoners kriebel aan het gezicht en het lijf. Als een van de mannelijke geïnterviewden op zijn zij wordt gelegd worden er twee kussens achter zijn rug gelegd. Dit neemt veel plaats in beslag. Daarom moet hij ’s nachts weleens een verpleegkundige bellen om deze kussens weg te halen.

Reflectie op resultaten
Na het uitwerken van de interviews is naar voren gekomen dat de sociale participatie en het omgaan met en het accepteren van de afhankelijk een belangrijke rol spelen bij het ervaren van de kwaliteit van leven. Dit komt overeen met de gedachtes die professionals hebben voor het creëren van een ideale kamer voor bedlegerige verpleeghuisbewoners (van Hoof, et al., 2015).

In een zogenaamde beddenworkshop hebben professionals van verschillen achtergronden samen gewerkt. In totaal hebben 56 professionals, verdeeld in twaalf groepen, twaalf scenario’s ontworpen. Het doel van deze scenario’s was het verbeteren van de kwaliteit van leven van bedlegerige verpleeghuisbewoners. Uit deze workshop is gebleken dat de professionals het belangrijk vinden dat de bedlegerige verpleeghuisbewoners sociale contacten hebben. Ook kwam in de workshop naar voren dat professionals het belangrijk vinden dat de bedlegerige verpleeghuisbewoners de omgeving kunnen bedienen door middel van een tablet of afstandsbediening om de zelfregie en autonomie te vergroten. Met een tablet kunnen bedlegerige verpleeghuisbewoners tevens contact kunnen hebben met familie, vrienden en medebewoners en verhoogt mogelijk het aantal sociale contacten.

Twaalf vragen
De SF12 vragenlijst bestaat uit twaalf vragen. Zes vragen verwijzen naar de functionele status, bijvoorbeeld het lichamelijk en sociaal functioneren. Vier vragen verwijzen naar het welbevinden en één vraag gaat over de algemene evaluatie van de eigen gezondheid. De uitkomst van de SF12 bestaat uit twee numerieke waarden, waarbij de eerste informatie geeft over het lichamelijk welzijn, de tweede informatie over het mentale welzijn.

Fotobijschrift: “In het bedrijfsleven wordt volop gewerkt aan nieuwe concepten voor verpleeghuisbedden.”

Tekst:  Ivy Martens, Joost van Hoof en Jack Aarts (Fontys Hogeschool)

Dit artikel is eerder verschenen in FMT Gezondheidszorg.