Twee afstudeerders, Carolien Burgers en Jamie Peters van de Avans Hogeschool opleiding Bouwkunde, onderzochten waar een verpleegafdeling Geriatrie aan moet voldoen.
Ze deden dit onderzoek bij architectenbureau Wiegerinck. Zij hebben onderzocht waar deze specifieke verpleegafdeling aan moet voldoen om mensen met een psychogeriatrische stoornis, in het bijzonder mensen met dementie te ondersteunen.
Het specialisme Geriatrie is een medisch specialisme dat zich richt op de diagnostiek en behandeling van kwetsbare oudere mensen, met ingewikkelde ziekteproblemen. Het gaat om ziektebeelden die veroorzaakt worden door veroudering, of sterk door veroudering beïnvloed worden. Bij oudere patiënten zijn er vaak meerdere aandoeningen tegelijk aanwezig, comorbiditeit genaamd. Het gaat hierbij om een combinatie van lichamelijke-, psychische- en sociale problemen. De nadruk van het specialisme Geriatrie, ligt op herstel en behoud van de zelfredzaamheid van de oudere patiënt. De taak van de verpleegkundige is de patiënten te stimuleren en te reactiveren, zodat zij zo zelfstandig mogelijk weer naar huis kunnen. Patiënten verblijven gemiddeld 7 dagen op de afdeling Geriatrie.
Figuur 1
Figuur 1 Aantal dementerenden (Alzheimer Nederland, 2014)
Uit onderzoek is gebleken dat een ziekenhuisopname van mensen met dementie vaak tot verslechtering van de dementerende leidt en soms zelfs tot een delier. Dit komt vooral omdat in het ziekenhuis mensen extra stress krijgen. Door de vergrijzing zal het aantal dementerende mensen explosief stijgen naar meer dan een half miljoen in 2040. De overheid wil wonen en zorg scheiden waardoor een zwaardere indicatiestelling nodig is om opgenomen te worden in intramurale zorg. Tot en met ZZP 4 (zorg zwaarte pakket) moeten deze mensen thuis blijven wonen. Omdat deze mensen geen gebruik maken van een verpleeghuisarts, moeten zij bij ernstige ziekte, of incidenten naar het ziekenhuis. Daarom worden in de toekomst meer mensen met dementie verwacht in het ziekenhuis maar ook met zwaardere dementie. Tot nu toe is het personeel in ziekenhuizen nog niet voldoende opgeleid om met mensen met dementie om te gaan. Ook het ontwerp laat zich vaak aan de wensen over.
In deze afstudeerperiode zijn er literatuurstudies gedaan, maar is er ook extern onderzoek gedaan bij drie verpleeghuizen en vijf ziekenhuizen. Verder is de beurs ‘Zorgtotaal’ bezocht en zijn er twee gesprekken gehouden met Sylvia de Koning van ‘De Koning Creaties’. Uit deze onderzoeken is gebleken dat een optimale omgeving voor mensen met dementie, een samenspel is tussen de ontwerpopgave en de organisatie. Ook is gebleken dat de gebouwde omgeving en de inrichting ervan, van invloed zijn op het gedrag van mensen met dementie. Het is namelijk belangrijk dat mensen met dementie hun omgeving begrijpen, om hen zelfvertrouwen te geven en de zelfstandigheid te bevorderen. Herkenbaarheid en het bieden van de juiste prikkels zijn hierin belangrijke onderdelen.
Figuur 2
Figuur 2 Gedeelte afwegingenlijst
Aan de hand van dit onderzoek is een afwegingenlijst opgesteld op basis van een bepaalde visie (figuur 2). Deze visie is het ontwerpen vanuit de patiënt en daarvoor een soort thuissituatie creëren. Hierbij zijn praktische zaken voor het personeel in het achterhoofd gehouden, maar de patiënt staat altijd centraal. In deze afwegingenlijst staan per onderdeel voor- en nadelen benoemd en wat volgens deze visie de beste oplossing is. Deze afwegingenlijst is een lijdraad voor het ontwerpen van een verpleegafdeling Geriatrie, maar een aantal punten kunnen ook voor het gehele ziekenhuis gebruikt worden. Wel is het essentieel als ontwerper zelf extern onderzoek te doen en zo veel mogelijk informatie in te winnen bij het desbetreffende ziekenhuis, waarvoor ontworpen wordt. Ook geeft het lezen van het totale onderzoek natuurlijk meerwaarde.
De totale afwegingenlijst is onderverdeeld in de onderdelen ‘Organisatie en afdeling Geriatrie’, ‘Hoofduitgangspunten’ en ‘Sferen’. Van deze afwegingenlijst is een invullijst gemaakt. Dit is de verkorte- en overzichtelijke versie. In deze invullijst staan alle punten die belangrijk zijn, na te streven in het ontwerp. Hoe meer punten voldoen, hoe beter het ontwerp wordt. Deze invullijst kan dienen als communicatiemiddel met de opdrachtgever, als hulpmiddel bij het ontwerpen en als terugkoppeling met de opdrachtgever.
Als casus hebben Carolien en Jamie de verpleegafdeling Geriatrie van een nieuw te bouwen ziekenhuis ontworpen.
Het toepassen van kleinschalige groepen (van ongeveer 6 tot 8 patiënten) heeft de grootste voorkeur, omdat een thuissituatie dan het beste nagebootst kan worden. In de casus is gekozen voor twee groepen van 12 patiënten, omdat de schatting van het ziekenhuis is, dat 1/4 van de patiënten bedlegerig is en niet in de huiskamer, of in de gangen komt.
Wanneer de gangen gescheiden zijn, is het alleen nog maar mogelijk de patiëntenkamers aan de buitengevel te situeren en de sanitaire cellen tussen de gangen in. Hierdoor hebben de patiënten gedeelde sanitaire voorzieningen op de gang. Voor de patiënten is dit geen probleem, omdat zij toch hulp nodig hebben met wassen en meestal niet zelfstandig gebruik kunnen maken van de sanitaire voorziening.
Figuur 4
Figuur 4
Het is voor de dementerende patiënt belangrijk om zoveel mogelijk rust te creëren. Hierdoor is er gekozen om de hoofdgang van de patiëntengangen te scheiden, zodat alleen de bezoekers van die groep de betreffende afdeling betreden. Dit zorgt voor meer rust bij de patiënten. Een bijkomend voordeel is dan ook, dat de bezoekers niet langs alle patiëntenkamers moeten, maar gericht naar een groep lopen.
De indeling is zodanig gemaakt, dat de deuren op de scheiding van de patiëntengang en de hoofdgang open kunnen worden gezet, of juist dicht. Dit zorgt er voor dat patiënten in een rustige situatie, zoals in de middag, een grotere leefomgeving hebben en gebruik kunnen maken van het loopcircuit. Vaak hebben zij rond de middag ook de drang om te lopen, omdat er dan minder prikkels zijn. ‘s Morgens is het voor de patiënten meestal erg druk, doordat zij worden aangekleed, gaan eten, worden gedoucht, etc. Hierdoor hebben zij genoeg prikkels en is de loopbehoefte minder.
Voor het maken van een ontwerp kan er per woongroep een andere sfeer worden toegepast. Er zijn oneindig veel interieurstijlen te ontdekken, door de jaren heen. Omdat op een afdeling Geriatrie patiënten komen vanaf 65 jaar, maar ook wel eens jongere patiënten, is de doelgroep nog erg breed. Ook is het belangrijk dat een ontwerp tijdloos is, zodat het ook over 20 jaar nog een thuisgevoel kan geven, maar ook herkenbaar is bij de patiënt. Het is te allen tijde belangrijk dat patiënten de vloeren van de wanden kunnen onderscheiden en de meubels/functies van de omgeving. Deuren moeten dus ook een andere kleur hebben dan de muren. In de vloeren moeten zo weinig mogelijk, het liefst geen contrasten/vlakken/overgangen naar ruimtes gebruikt worden, omdat dementerenden dan denken diepteverschil te zien. Vaak doet een vloer met houtprint, of tegelprint bij deze mensen goed. Te veel ‘‘witte’’ en ‘‘grijze’’ ruimtes en ruimtes met pasteltinten, hebben een slechte invloed op het gedrag van dementerenden, omdat zij het als een oneindige ruimte zien.
Gangen
geriatrie
Figuur 5
Patiënten kunnen van de gang gebruik maken, wanneer zij onrustig zijn en bijvoorbeeld naar huis willen, of wanneer zij in de desbetreffende kamer geen, of niet voldoende prikkels krijgen. Daarom moeten in de gangen sfeerhoeken aanwezig zijn voor verschillende prikkelbehoeften. Hierdoor worden de patiënten even afgeleid van hun drang om naar huis te gaan, of hun bewegingsdrang. Deze sfeerhoeken moeten wel herkenbaar zijn voor de patiënt en moeten voorzien zijn van bewegende- en geluidsprikkels.
Patiënten lopen ook door de gang wanneer zij naar een andere ruimte toe gaan, zoals de sanitaire cel, of de huiskamer. Voor deze patiënten dient de gang niet te lang te zijn, omdat zij dan gedesoriënteerd raken en de situatie niet meer begrijpen. Ook moet het in de gang lijken alsof je thuis bent, want anders willen mensen juist weglopen naar huis.
Verder moeten er in de gangen hulpmiddelen zijn ter oriëntatie van de patiënt, zoals schilderijen/foto’s van de omgeving, naambordjes met afbeelding bij de patiëntenkamers, symbolen en tekst op de deuren van de sanitaire ruimtes en een veel glas bij de ingang van de huiskamer.
Huiskamer
huiskamer
Figuur 6
Een huiskamer is belangrijk om de patiënten samen te brengen, contacten te bevorderen en mensen niet te laten vereenzamen. Verder kan een huiskamer het dag- en nachtritme verbeteren, het thuisgevoel bevorderen, het herstelproces versnellen en de zelfstandigheid bevorderen.
In de huiskamers is een fictieve opsplitsing gemaakt in een rustige en drukkere hoek. De huiskamers hebben een huiselijke knusse sfeer, zodat patiënten begrijpen dat zij in een huiskamer zitten. Het interieur is aangepast aan de beleving en herinneringen van de dementerende patiënten, zodat zij zich meer thuis voelen en niet gaan dwalen, of weg proberen te lopen. Het bezoek kan worden ontvangen in de lounge, of in de kamer van de patiënt. Dit bezoek mag bij voorkeur niet ontvangen worden in de huiskamer, omdat dit onrust oplevert bij andere patiënten.
In de huiskamer is een klok met geïntegreerde kalender aanwezig, dat de oriëntatie van de patiënt bevordert. Verder is de inrichting zo gesitueerd dat de patiënten bijna altijd zicht hebben op geluiden en beweging, omdat al het onbekende wat achter hen gebeurt, de patiënten bang maakt.
Patiëntenkamer
pst kamer
Figuur 7
Eenpersoonskamers zijn belangrijk voor het beperken van besmettingsgevaar (wat tegenwoordig een steeds grotere rol speelt). Er is in dit ontwerp gekozen om niet alleen maar éénpersoonskamers toe te passen, maar ook een aantal kamers voor twee patiënten. Dit is gedaan omdat sommige patiënten het niet prettig vinden om alleen te liggen en daar onrustig van kunnen worden.
Het meebrengen van eigen spullen is erg belangrijk voor deze groep patiënten, zodat zij zich eerder thuis voelen. Om de huiselijke sfeer en de herkenbaarheid van de patiënt te bevorderen en onrust te voorkomen, dient ook de patiëntenkamer er zoveel mogelijk uit te zien als een gewone slaapkamer.
Een klok met geïntegreerde kalender is belangrijk voor de oriëntatie van de patiënt. Het magneet-/prikbord waar kaartjes en dergelijke aangehangen kunnen worden, is tegenover het bed van de patiënt gehangen, zodat de patiënt uitzicht hierop heeft.
Ook is er een televisie/systeem aan het plafond toegepast, met een simpel bedieningspaneel en speciaal uitgekozen films, programma’s, foto’s, spelletjes en videocommunicatie met (klein)kinderen. Verder is er voor de kast van de patiënt en de wastafel een kleur gebruikt dat in contrast is met de omgeving, zodat de patiënt die beter kan zien en herkent. De kast voor verpleging is ‘‘wit’’ gelaten, omdat de patiënt niet uitgenodigd moet worden deze te openen.
Sanitaire cellen
pateintenkamer
Figuur 8
De sanitaire cellen behoeven niet aan de patiëntenkamer gekoppeld te zijn, omdat de meeste patiënten er niet zelfstandig gebruik van kunnen maken en vaak hulp nodig hebben. Ook worden patiënten niet altijd elke dag gewassen, omdat zij hier vaak te ziek voor zijn.
De keuze is om toiletten in de badkamers te plaatsen, omdat patiënten vaak niet meer zelfstandig van het toilet gebruik kunnen maken en zij dan ook meteen gewassen kunnen worden in de badkamer.
Verder dient de badkamer zelf niet één grote ‘‘witte’’ of ‘‘grijze’’ ruimte te zijn. De patiënten hebben dan namelijk het gevoel dat de ruimte oneindig is, worden klein en angstig en hebben geen idee wat zij doen in deze ruimte. Met een kleurvlak achter het toilet en een ‘‘zwarte’’ toiletbril zien de patiënten de functie toilet beter. Dit kleurvlak is ook toegepast bij de wastafelfunctie en de douchefunctie. Om het angstgevoel in een grote oneindige ruimte te verminderen, is er een douchegordijn toegepast, om de ruimte te verkleinen.
Buitenruimte
buitenruimte
Figuur 9
Een buitenruimte met verschillende beleefhoekjes voor de patiënt, is erg belangrijk. Voorbeelden hiervan zijn: een hoekje met bloemen waar patiënten de dode bloemetjes eruit kunnen plukken, een zithoekje met bushaltebordje, of een hoekje waar de vogeltjes gevoerd kunnen worden. Patiënten moeten gestimuleerd worden naar buiten te gaan. Het naar buiten gaan is belangrijk omdat het de mensen goed doet. Zij worden dan op een goede manier geprikkeld, het heeft een stress reducerende werking, zij voelen zich veel vrijer, krijgen meer daglicht en dus een beter dag- en nachtritme.