Het idee dat onze erfelijke informatie tijdens ons leven onveranderlijk is – mutaties daargelaten – wordt al enkele jaren naar het rijk der fabelen verwezen.
Ons DNA is wel degelijk gevoelig voor externe factoren zoals infecties en ondervoeding, zeker op zeer jonge leeftijd. Het Europese consortium IDEAL ageing heeft de afgelopen vijf jaar op verschillende manieren onderzocht hoe dat de gezondheid op latere leeftijd beïnvloedt. De resultaten, en de implicaties daarvan, werden onlangs in Leiden besproken tijdens een driedaags congres.
Iedereen is in het bezit van genen die de erfelijke informatie dragen die zijn of haar ouders hebbendoorgeven. Binnen deze genen kan het DNA muteren en zo een genetische aandoening veroorzaken. De werking van een gen kan ook beïnvloed worden door omgevingsfactoren, zoals stress en voeding. Het DNA muteert hierbij niet, maar bepaalde chemische veranderingen leiden tot een andere expressie. Dit heet epigenetica.
Onderzoekers binnen het omvangrijke project IDEAL ageing, dat gesubsidieerd wordt door de EU, vermoedden dat vroeg opgelopen epigenetische veranderingen later in het leven schadelijke gevolgen kunnen hebben. Daartoe hebben zij de afgelopen vijf jaar gekeken naar de relatie tussen de blootstelling aan hinderlijke omstandigheden aan het begin van een mensenleven en een verminderde gezondheid aan het eind daarvan.
Veranderingen in gedrag
Van maandag 12 tot en met woensdag 14 oktober bespraken zij in Leiden de bevindingen van hun studies tijdens een congres. Het doel van dit congres was om aan een breed publiek voorbeelden te geven die de juistheid van hun these aantonen, alsmede om een dialoog te vormen tussen de wetenschap en de klinische praktijk.
Die voorbeelden blijken er legio te zijn. Zo liet de Zwitserse wetenschapper dr. Urs Meyer zien dat muizen, die voor hun geboorte geïnfecteerd worden met een virus, op volwassen leeftijd veranderingen in gedrag én in genexpressie laten zien en die veranderingen bovendien doorgeven aan het nageslacht.
Hongerwinter
Dr. Bas Heijmans (Moleculaire Epidemiologie) vertelde over het epigenetische profiel van de personen van de Hongerwinterstudie. Bij deze studie is onder andere gekeken naar mensen die tijdens de Hongerwinter verwekt zijn. De prenatale invloed van ondervoeding bleek aanzienlijk: op latere leeftijd kwam bij de deelnemers overgewicht en een hoge bloeddruk vaker voor. Heijmans’ onderzoek leerde dat de opgetreden epigenetische veranderingen in de stofwisseling breed in het genoom aantoonbaar zijn.
Klinische relevantie
Op dag twee van het congres werd de klinische kijk op de zaak belicht. “Dat heeft geleid tot boeiende discussies”, vindt prof. Eline Slagboom (Moleculaire Epidemiologie), Principal Investigator van IDEAL ageing en zelf ook spreker op het congres. “We weten nu dat stressfactoren die in een vroege levensfase optreden bijvoorbeeld de groei van het skelet beïnvloeden. In diverse gevallen is inmiddels bekend tot welke gevolgen blootstelling aan dergelijke stressfactoren kan leiden. Vanuit diermodellen weten we ook welke genen daarbij betrokken zijn. Het is nu belangrijk clinici te informeren en te betrekken bij de uitkomsten van IDEAL ageing.”
Het is wat vroeg om erover te speculeren, maar dat de opgedane kennis klinische implicaties met zich meebrengt lijkt zeker. “De externe invloed op DNA is meetbaar. We kunnen genen aanwijzen die al in de baarmoeder gevoelig blijken voor stressfactoren, ondervoeding, overmatige voeding of infecties. De onderzoeksresultaten bij diermodellen nodigen bijvoorbeeld uit dergelijke zwangerschappen van de mens te bestuderen. Zo wordt er tevens naar de epigenetische effecten van IVF-behandeling gekeken”, aldus Slagboom. “Maar voordat we daaraan beginnen, is het heel belangrijk in kaart te brengen wie daar precies bij gebaat is. We hebben deze discussie nu op gang gebracht, en willen die het komend jaar nog vaker voeren.”
Ageing is een van de zeven profileringsgebieden van het LUMC.
Bron: LUMC